Фатма Джеппарнынъ инстаграм саифесинден

Фатма Джеппар санамызнынъ энъ парлакъ сеслеринден биридир. Намлы йырджымыз Гулизар Бекирова эр не къадар кескин тилли тарзда генч несильни тенъкъит этсе де, Фатма ханымнынъ истидатыны айрыджа къайд  эте ве макътав сёзлерини аджымай. Демек ки, керчектен де къыйметли бир санаатчыдыр. 

Фатма ханымнынъ омюр аркъадашы Сейран 72 исе рэп саасында эм илькимиз, эм йылдызымыз, эм де тиль меселесинде санамыздъа энъ буюк мутаасыбымыздыр, десем янълыш олмаз. Лякин тиль фааллеримиз севги дуйгъуларынен толуп-ташаракъ, базыда яхшылыкъ япаджакъ олуп гъафлетке огърайлар. Бу белли чифтимиз якъынларда янъы йырыны такъдим этти. Къыскъа парчасы артыкъ ичтимаий агъларда яйынланып тура. Парчанынъ бир бейитинде “беш бер” ибареси бар. Не “беши” олгъаныны тек «шап» этмелеринден анълайсыз. Биринджиде, тюркий тиллерде умумий оларакъ сайылар фииллернен багъланмай. Сиз бу къаидени бозгъанда тюркий тиллернинъ нагъмесини бозасынъыз… 

“Беши кельди” демезсиниз “беш инсан кельди” десенъиз биле бираз сунъий олур, чюнки бу ерде къатты бир тиль адети бар: “беш нефер инсан кельди”, “баш баш айван сатылды”, “беш тилим отмек ашады”. Сайылар меселеснде инджеликлеримиз мевджут, лякин эпимиз руслашкъан сонъ “беш бер” киби ибаренинъ къокъусы къайдан чыкъкъаныны анълаймыз: русларнынъ “дай пять” айтылувы дос-догъру терджиме этилип бойле бир сакъат алда эсерге кирди. Ярын бир кунь о метинлерни козь огюнде тутып инсанлар “бу догърудыр” деп янълыш топал ибарелерни къулланаджакълар. Мытлакъ эдебий тильде лаф этменъизни кимсе талап этмей. Ич зорлугъы йокъ ки. Озюм биле %90 эдебий тилимизнинъ къаиделерине уймагъа тырышсам да ачыкъ айдын эдебий тиль ерине шивемиздеки алышкъанлыкъларымны къулланам. Раметли Лютфие буюканам айткъаны киби: ”атсалар биле “бар” демем - “вар” дерим”. Бу инатлыкъ ялы боюнда вар да вар.. Не исе, тарзлагъаным къыйыш ёлгъа чевирди. Эскиден, янъылмасам, 10 йыл арадан кечкендир, Сейран бейнинъ башкъа тюркюсинде “ким, эгер биз дегиль” ибареси баягъы къулакъларымызны ёрды. Анълайым, русчанынъ “кто, если не мы” сёзлерини къырымтатарджа джанландырмагъа тырышты. Амма аммасы да вар, “эгер” сёзю там оларакъ “если” дегильдир, чюнки бизим тиллеримиздеки къаршылаштырма яда шарт къойма алы фаркълы усулларда япыла. Сейран бейнинъ фикирини энъ догъру ифаде эткен ибаре: “Биз олмасакъ ким” сёзюдир. “Эгер” ве “дегиль” келимелери ян-яна турамазлар. 

Джаным  достларым, гъаелеринъиз тер-темиздир. Фаалиетинъиз алемден башкъадыр, лякин, ялварам, эринмейип, метинлеринъизни тиль дуйгъусы олггъанларгъа костермеге утанманъыз. Эльбетте, тилимизни табиий оларакъ бильгенлер аздыр. Къырымда догъгъан несиль аман-аман бу дюньяны терк этти демек мумкюн. Лякин аля даа къырымтатарджаны деринден-дерин билип анълагъанлар вар. Араларындан энъ намлысы, эльбетте, профессор Исмаил оджамыз Керимовдир. Разым, иши сыкълет олгъан алим эр кеске муаррир олмаз ве оламаз. Ондан гъайры тильни мутехассыс севиесинде бильген онларджа инсанларымыз мевджуттыр. Эдебиятшынас алим Шевкет оджамыз Юнусов ве къардашы,муаррирликте йылларджа хызмет эткен Мурат оджамыз Юнусовлар, журналист Зера апте Бекирова, Анкарадаки профессорымыз Нарие Сейдаметова. Генч несиль арасында да бойле мызмызларны да мытлакъа тапарсынъыз. Мен биле бу хатагъа Ленур (Сеяхат Делиси) оджамызнынъ инстаграм тефсиринден сонъра къулакъ астым. Язгъанымлардан болдурмагъан олсанъыз даа бир икяе анълатайым. Якъында фейсбукта зенаатдашым ве Къумукъ тили фаали бир аркъадашым карачай-малкъар ве къумукъ арасында олуп кечкен бир тартышманы анълатты. Эки миллетнинъ темсильджилери бир тюркюнинъ къайсы тильде олгъаныны пайлашамайып эр бири озь тарафына чеке экен. 

Бойлеликнен танышым, тиллернинъ не къадар якъын олгъаныны анълата. Мен де шакъа этип - “ бу тюркю мытлакъ къырымтатарджадыр” деп язып вердим. Достум бирден: “тиллеримиз тек ташакълы эгизлер кибидир” деп Къумукъча джевапланды. 

‍

Шаштым къалдым. Фикирини анъладым - “тек йымырталы эгизлер” манасыны ифаде этеджек эди, лякин аджеба къумукъларда йымыртагъа ташакъ дерлерми деп шубелендим. Ушенмейип, шахсен сораштыргъан сонъ бир къараргъа кельдик. Достум озь тилини пек севе, лякин базыда русчадан терджиме эте. 

Русчада экисине де «яйцо» деселер де,  умют этем ки, къырымтатарларда йымыртаны ташакътан айыргъъан несиль аля даа эксериеттир.