Dünya Qırımtatar Kongresi - Qırım yerli halqı içün emiyet ceetinden (Qurultay-Meclisten soñ) ekinci müessisesidir. Birincisini yañıdan saylav keçirmek içün işğal sebebinden doğğan obyektiv manialar bar ise, Kongress nazariy olaraq muntazam şekilde toplanması kerek edi.

Bütün dünya qırımlılarını birleştirmek maqsadını közde tutqan bir teşkilat olaraq, o daa Ukraina devrinde peyda oldı. Qurultay ve Mecliske tek Ukraina vatandaşları saylana bile edi, bunıñ içün diaspora vekilleri (eñ evelâ Türkiye vatandaşlığına sahip olğanlar) yarımadadaki qırımtatarlar ile musaviy ses aqqına sahip olacaqları bir teşkilatqa ihtiyac bar edi.

Birinci Kongres 2009 senesi Aqmescitte toplandı, ekincisi ise Qırım işğal etilgeninden soñ, 2015 senesi Ankarada keçirildi. Ekisinde de reis olaraq Refat Çubarov saylandı. Ve artıq 11 yıldır Kongress toplanmay, albuki nizamnamesine köre er dört yılda bir toplanması kerek.

Ankaradaki ekinci Kongres “Qırımda yaşa” dep yanğırağan tarihiy bir mefkure qararı qabul etken edi. Bu printsip, hayatına ya da serbestligine telüke olmağan qırımtatarlarnıñ yarımadada qalmasını ve işğalciniñ Qırımnıñ etnik haritasını deñiştirmek içün ezeliy istegine yardım etmemesini közde tuta.

Kongres icra komitetini şekillendirdi ve pandemiyağa qadar bu icra organı Kiyev, Geniçesk ve Ankarada sıq-sıq toplana edi. COVID-19 icra komitetiniñ oturışlarını online formatqa keçirdi ve nizamnamege köre daa 2019 senesi keçirilmesi kerek olğan üçünci Kongresni toplav meselesi kün tertibinden yoq oldı.

Ruslar 2017 senesi İlmi Ümerovnı deñişüv neticesinde Ukrainağa bergen soñ, Meclis reisiniñ muavini olaraq o nevbetteki Kongresni keçirmek maqsadınen teşkilât işlerini öz üstüne almağa istey edi. Lâkin soñradan üçünci Kongresni toplav ile bağlı bütün selâhiyetlerni Refat Çubarov  üstüne aldı. Kongres vitse-prezidenti, Türkiye diasporasınıñ vekili Namık Kemal Bayarnıñ sözlerine köre, çalışmalar ende eki yıldan berli devam ete, amma masraflar meselesi çezilmegenini añlattı. Bir Kongresni keçirmek içün ne qadar bütçe kerek olğanını ise şimdilik iç kimse añlatıp olamay.

2015 senesi reis saylavı alternativ esaslarda keçirildi. Meclis reisiniñ muavini Arslan Ömer Qırımlı (Ukraina Tış İstihbarat Hızmeti reberi Rüstem Ümerovnıñ büyük ağası) prezident vazifesine öz namzetligini kösterdi, lakin Refat Çubarovğa yutquzdı. Meclis reisiniñ Kongres prezidenti olaraq saylanuvı alâ daa munaqaşalar doğura, çünki qırımtatarlarnıñ temsilci organı nizamnamesine köre Meclis reisi ve onıñ birinci muavini başqa reberlik vazifelerini tutmamalı. Lâkin - qırımlılarnıñ siyasiy müessiseleri aqqındaki evelki materiallarda aytılğanı kibi — istisnalar sayısı çoqtan kritik kütlege yetti. Bunıñ içün qararlarnıñ ekseriyeti kâğıtta yazılğan normalar ve reglamentlerge köre degil, qırımtatar siyasiy adetlerine köre qabul etile.

Şimdilik Refat Çubarov eki eñ büyük ve alternativi olmağan qırımtatar teşkilatını idare ete, lâkin olarnıñ faaliyetleriniñ devam etme qabiliyeti, resursnıñ (finansman) barlığına bağlı. Böyle resursnı şimdilik tek qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev temin ete bile, onıñ telefonlarına Ukraina ve Türkiyedeki prezidentleri, nazirler ve oligarhlar cevap bere.

Qırımtatar milliy özüni idare etüv sistemasınıñ episi bir merkezden idare etile, lâkin bu idare etilebilüv yavaş-yavaş bir illüziyağa çevirile. Dinamik olmağan teşkilatlar, işğal altında yaşağan halq ile bağını coyalar. Bu teşkilatlarnıñ işine tesir etip olmağan qırımlılarnıñ faal qısmından uzaqlaşalar, atta içeride de milliy teşkilatlarnıñ işindeki öz rolüni paha biçilmez sayğan ve aqsaqallarnı ömür boyu kürsülerinde oturıp qalmaq istemeknen qabaatlağanlarnıñ hoşnutsızlığı ket kete artmaqta.